O ουρανός μύριζε σίδερο και αίμα.Η τελευταία μάχη είχε ανάψει σαν πυρετός, κι ο Σπάρτακος ήταν εκεί, μπροστά, ο ίδιος ένας ζωντανός φάρος μέσα στο χάος. Χτύπησε έναν λεγεωνάριο, μετά άλλον, μετά έναν τρίτο.Το πρόσωπό του δεν έδειχνε μανία· μόνο πείσμα. Το πείσμα ενός ανθρώπου που ακόμα πίστευε ότι η ελευθερία δεν είναι όνειρο, αλλά κατεύθυνση.Και τότε το είδε.Μια σχισμή στον κλοιό.Μια στιγμή όπου οι λεγεώνες του Κράσσου είχαν ανοίξει για να μεταφέρουν έναν τραυματία αξιωματικό.Μια αναπνοή ευκαιρίας.
«Σπάρτακε, πίσω!» φώναξε ένας απο τους Γαλάτες που λίγοι είχαν απομείνει από το σώμα του Γάννικου.Αλλά ο Σπάρτακος δεν έκανε πίσω. Προχώρησε.Διείσδυσε μέσα στη ρωμαϊκή παράταξη όχι σαν στρατηγός, αλλά σαν σκιά.Έριξε τη θώρακα, πέταξε τη σημαία που κουβαλούσε, έμεινε μόνο με ένα μαχαίρι στο χέρι οι Ρωμαίοι αναζητούσαν έναν ηγεμόναόχι έναν κουρασμένο, ματωμένο μονομάχο.Ένας εκατόνταρχος τον είδε.
Για μια στιγμή τα μάτια τους συναντήθηκαν.Εκείνη η ματιά θα ήταν ο θάνατός του αλλά ένας δούλος, κάποτε οικιακός του εκατόνταρχου, χτύπησε τον Ρωμαίο στην πλάτη.Ήταν σαν να τον φύλαγε η ίδια η μοίρα.Ο Σπάρτακος πέρασε.Έτρεξε, πληγωμένος, σχεδόν τυφλωμένος από τον καπνό, μέχρι που βρέθηκε στα δάση του Σάμνιου. Εκεί κατέρρευσε.Τον βρήκαν ύστερα από μέρες κάποιοι Ισπανοί έμποροι, που δεν ήξεραν ποιος είναι.Ένας από αυτούς τον ρώτησε το όνομά του.Ο Σπάρτακος τον κοίταξε για λίγο, σαν να θυμόταν για πρώτη φορά τι θα πει να είσαι άνθρωπος κι όχι σύμβολο.«Δεν έχω όνομα», είπε.
«Μόνο δρόμο».Τον πήραν μαζί τους, του έδεσαν τις πληγές, τον βοήθησαν να σταθεί.Μήνες αργότερα, στα ψυχρά μονοπάτια των Άλπεων, ένας άντρας με ουλές και σιωπηλή ματιά πέρασε τα σύνορα της Ιταλίας.Κανείς δεν θα μάθαινε ποτέ ποιος ήταν.Κανείς δεν θα πίστευε ότι ο πιο κυνηγημένος άνθρωπος της Ρώμης περπατούσε μόνος, χωρίς δόξα, χωρίς στρατό, χωρίς ιστορία μόνο με την ανάσα μιας χαμένης επανάστασης στην καρδιά του. Κι έτσι γεννήθηκε ο θρύλος:Ο Σπάρτακος δεν πέθανε. Έγινε σκιά. Έγινε ταξιδιώτης. Έγινε μνήμη.
Έτος 71 π.Χ., ύστερα από τη μυστική διαφυγή του Σπάρτακου από το πεδίο της μάχηςΤα βουνά της Ροδόπης υψώνονταν σαν πέτρινα κύματα.Ο Σπάρτακος, κουρασμένος, με μια βαθιά ουλή στον ώμο και ένα μάτι που δεν έκλεινε πια καλά, περπατούσε εδώ και μέρες.Δεν είχε κανένα σημάδι της παλιάς του δόξας, η αρένα έμοιαζε με μακριά κουκκίδα στον ορίζοντα, και μόνο το ακόμη πιο παλιό του παρελθόν τον ακολουθούσε: η Θράκη.Ένα βράδυ, καθώς άναψε μια μικρή φωτιά κάτω από ένα πεύκο, άκουσε βήματα.Γύρισε έτοιμος να σηκώσει το μαχαίρι του.Αλλά δεν χρειαζόταν.Τρεις άνδρες με λευκούς μανδύες, λεπτούς σαν σύννεφα, βγήκαν από το σκοτάδι.Δεν κρατούσαν όπλα.Μόνο λύρες και ένα δερμάτινο μικρό κύλινδρο.
«Δεν είσαι ξένος σ’ αυτά τα μέρη», είπε ο πρώτος.Η φωνή του θύμιζε νερό σε σπηλιά.
«Δεν έχω όνομα πια», απάντησε ο Σπάρτακος.
«Έχεις. Αλλά το έχεις θάψει. Εμείς βλέπουμε τις σκιές που κρύβουν οι άνθρωποι.»
Ο δεύτερος άνδρας κάθισε απέναντί του.Άνοιξε τον κύλινδρο: ήταν παλιό, φθαρμένο δέρμα με σημεία από ψαλμούς.
«Ορφέας, γιος της Θράκης», είπε.
«Δάσκαλος θανάτου και επιστροφής. Μας έμαθε ότι η ψυχή είναι φυλακισμένη και ο δρόμος της λύτρωσης είναι μακρύς, γεμάτος πόνο και φωτιά. Εσύ, Σπάρτακε, είδες την άλλη πλευρά της φωτιάς.»
Ο Σπάρτακος ένιωσε μια παράξενη σιωπή να πέφτει πάνω του.Το όνομά του είχε ειπωθεί για πρώτη φορά μετά τη μάχη κι ένιωσε τον λαιμό του να κλείνει.
«Γιατί ήρθατε;»
«Γιατί είσαι Θράκας», είπε ο τρίτος μύστης.
«Και οι Θράκες που επέστρεψαν από τον θάνατο έχουν δρόμο να μάθουν.»
«Τι δρόμο;»Ο μύστης άγγιξε τη γη.
«Τον δρόμο του ανθρώπου που ήταν δεσμώτης και έγινε ελεύθερος μέσα του.Όχι στη Ρώμη.Όχι στην Ιταλία.Στην ίδια του την ψυχή.»
Του έδωσαν ένα κομμάτι ξύλου ένα σύμβολο καθαρμού.Του έδειξαν μονοπάτια που δεν υπήρχαν σε κανέναν χάρτη.Του μίλησαν για έναν κόσμο όπου η μάχη δεν δινόταν με σπαθί αλλά με πνεύμα.Ο Σπάρτακος τους ακολούθησε.Όχι ως πολέμαρχος.Όχι ως φυγάς.Αλλά ως Θράκας που άκουγε, ίσως για πρώτη φορά, τη μουσική του Ορφέα μέσα στο αίμα του.
Κι έτσι ο μύθος δεν πέθανε, μα πέρασε στη γη όπου γεννήθηκε ο πρώτος του σπόρος: τη Θράκη τη χώρα των βουνών, της ελευθερίας και των Μυστηρίων.
Το χειρόγραφο της Θράκης
Τον χειμώνα του 1842, κατά τη διάρκεια καταγραφής παλαιών κωδίκων σε απομονωμένο μοναστηριακό μετόχι της ανατολικής Θράκης, εντοπίστηκε ένα μικρό δεμάτι φύλλων από κατεργασμένο δέρμα.Δεν έφερε τίτλο.Ούτε όνομα συγγραφέα.Μόνο ένα σύμβολο χαραγμένο στην πρώτη σελίδα: λύρα χωρίς χορδές.Η γραφή δεν ήταν καθαρά ελληνιστική ούτε βυζαντινή. Οι φιλόλογοι μίλησαν για μίμηση αρχαϊκού ύφους, ίσως σκόπιμα ατελή. Άλλοι είπαν πως πρόκειται για μεταγενέστερη απόδοση παλαιότερου προφορικού κειμένου κάτι που δεν προοριζόταν ποτέ για ανάγνωση, αλλά για μετάδοση.Στο περιθώριο του πρώτου φύλλου, με διαφορετικό χέρι, υπήρχε η εξής σημείωση:
«Λέγεται ότι το κείμενο αυτό αποδίδεται στους ορφικούς της Ροδόπηςκαι ψιθυριζόταν σε μύηση ανδρών “που γύρισαν από τον θάνατο”.Ούτε η Ρώμη ούτε οι χρονικογράφοι τους τον μνημονεύουν.»
Ακολουθεί το απόσπασμα, χωρίς εισαγωγή, χωρίς επίκληση θεών:
Ὀρφικὸν Ἀπόσπασμα
Μὴ ζητᾷς τὸ ὄνομα τοῦ ἀνδρὸςποὺ ἐπέρασε τὸν θάνατο καὶ δὲν ἐστράφη πίσω.Γιατὶ ὅποιος ἐγνώρισε τὰ δεσμάκαὶ ἔκοψε τὸ σίδερο μὲ τὴν ἀνάσα του,δὲν ἀνήκει πια στὴ γῆ τῶν ἀνθρώπωνοὔτε στὴ μνήμη τῶν βασιλέων.Τὸ αἷμα του ἔγινε δρόμος,τὸ σώμα του ἔγινε σκιά,καὶ ἡ σκιά του ἔμαθε νὰ βαδίζει χωρὶς φόβο.Μὴ ρωτᾷς ποῦ ἔπεσε.
Ἔπεσαν οἱ ἄλλοι.Αὐτὸς ἐπέρασε.Καὶ ὅταν ἀκούσεις λύρα στὸ σκοτάδικαὶ ἡ φωτιὰ δὲν καίει ἀλλὰ θυμίζει,νὰ ξέρεις:ὁ δεσμώτης ἔφυγε ἀπὸ τὸν κόσμο,ἀλλὰ ἡ ἐλευθερία ἔμαθε νὰ περπατᾷ.Το χειρόγραφο σταματά απότομα.Δεν υπάρχει συμπέρασμα.Δεν υπάρχει χρονολογία.Στο τελευταίο φύλλο, σχεδόν σβησμένο, διακρίνεται μόνο μία φράση — ίσως γραμμένη αιώνες αργότερα:
«Ὅσοι ἔψαξαν τὸν ἄνδρα, δὲν τὸν βρῆκαν.Ὅσοι ἄκουσαν τὸν δρόμο, δὲν ἔμειναν οἱ ἴδιοι.»Οι λόγιοι διαφώνησαν αν το κείμενο σχετίζεται με τον Σπάρτακος ή αν πρόκειται για αλληγορία μύησης, επηρεασμένη από τον Ορφέας.Κανείς δεν κατέληξε.
Ίσως γιατί κάποια κείμενα δεν γράφονται για να απαντούν ερωτήσεις.Γράφονται για να ανοίγουν δρόμους.
